ԱՐԾԱԹԵ ԲԱԺԱԿԱԿԱԼՆԵՐ

Ղազարոս  և Նատալյա Աղայանների նվերը Թումանյան ամուսիններին
Թեյախմության ավանդույթը  հին Թիֆլիսի կենցաղի անբաժանելի մասն էր, ուստի և բոլոր ընտանիքները ձեռք էին բերում այդ արարողության համար անհրաժեշտ պարագաներ: Թանգարանի հուշային հավաքածուում կան բազմաթիվ այդպիսի իրեր. ինքնաեռներ, շաքար կոտրելու հարմարանքներ՝ մեծ ու փոքր,  թեյի ճենապակե սպասքի հավաքածուներ, տարբեր տեսակի և ոճի բաժակներ և այլն: Դրանց թվում առավել հիշարժան է արծաթե սպասքի հավաքածուն, որը բանաստեղծի ստացած նվերներից մեկն է: Աղայան ամուսինների նվերն է Թումանյան զույգին:

Հովհ. Թումանյանի կյանքում քիչ թվով մարդիկ են պատահել, որոնց հետ կապը եղել է ավելին, քան ուղղակի ընկերական կամ մարդկային հարաբերությունները: Եզակիներից մեկը հայ գրող, մանկավարժ և հրապարակախոս Ղազարոս Աղայանն է: Վեհանձն հոգիների ջերմ բարեկամության և սրտառուչ հարաբերությունների բացառիկ օրինակ, որը շարունակվեց նաև հաջորդ սերունդների ընտանեկան շփումներում:
Նրանց ծանոթությունը տեղի ունեցավ, երբ երիտասարդ պոետ Հովհաննես Թումանյանը դեռ առաջին քայլերն էր անում գրականության մեջ: Ղ. Աղայանը՝ որպես գրականության ավագ սերնդի ներկայացուցիչ,  առաջիններից ողջունեց նրա մուտքը գրական ասպարեզ: Եվ գրեթե առաջին շփումներից սկսվեց նրանց առասպելական ընկերությունը:
1902 թ. լրանում էր Ղ. Աղայանի գրական գործունեության 40-ամյակը: Նոր ձևավորված ավանդույթի համաձայն՝ գրողների միջավայրում առանձնակի տոնական տրամադրությամբ նշվում էր այդ իրադարձությունը: Եվ ահա մի երեկո, երբ թիֆլիսյան այգիներից մեկում հավաքված էր հայ մտավորական միտքը և վայելում էր Աղայան ընտանիքի կողմից մատուցվող ընթրիքը, անակնկալ ուներ Թումանյան զույգը: Օրն էլ ավելի նշանավոր և հիշարժան դարձնելու համար Աղայան ամուսինները նրանց նվիրում են արծաթյա այս հավաքածուն՝ հատուկ անվանական մակագրություններով: Դա 1902 թ. մայիսի 19-ն էր: Օլգա Թումանյանի հուշերում կարդում ենք. «Սովորաբար երեկոները երեխաներին տանում էի Արծրունու այգին (Արծրունու թատրոնին կից) զբոսանքի: Երեկոները այս նույն այգում զրույցի էին հավաքվում և գարեջուր խմում Օհանեսը, Աղայանը, Պռոշյանը, Շիրվանը: Այս այգում 1902 թ., իր 40-ամյա գործունեության հոբելյանի օրը, Աղայանը ընթրիք տվեց իր ընտանիքի հետ: Այդ օրը նա ինձ նվիրեց արծաթե գավաթ իր ափսեով ու գդալով, իսկ Օհանեսին` արծաթե բաժակակալ ու գդալ, որոնք այժմ գտնվում են թանգարանում»:                                                                  
Մինչ նշված իրերին անրադառնալը, նշենք մի քանի պատմական փաստ: Մասնագետների հավաստմամբ, Ռուսական կայսրությունում, հետևաբար և Թիֆլիսում, բաժակակալները կիրառության մեջ են մտել XVIII դարի վերջին, երբ ըստ վարվելակարգի տղամարդիկ թեյը խմում էին ապակե բաժակով, իսկ կանայք՝ ճենապակե: Քանի որ հարմար չէր տաք թեյը խմել բաժակով, ստեղծվեցին ապակե բաժակների մետաղե «զրահաշապիկներ»՝ բաժակակալներ: Հետագայում սկսեցին պատրաստել նաև փոքր բաժակակալներ՝ կանանց համար, որովհետև ըստ նույն վարվելակարգի, կանայք պիտի ավելի քիչ ուտեին և խմեին:

Թումանյանների հավաքածուն ներառում է.

Բաժակակալ արծաթյա՝ 84 հարգի, 145 գրամ քաշով, բերանի տրամագիծը՝ 6,8 սմ, ոտքի տրամագիծը՝ 6,3 սմ, բարձրությունը՝ 7,2 սմ, բռնակով՝ 8,3 սմ, ոսկեջրած, փորագրված զարդանախշերով: Վերին մասը ունի գլանի ձև: Ներքևի մասը լայնանում է՝ կազմելով ուռուցիկ գոտի, որը վերածվում է կլոր, հատած կոնի տեսքով ոտքի: Ուռուցիկ գոտու ամբողջ մակերեսի վրա փորագրված են ծաղկաթերթեր՝ ձևավորելով մեծ վարդակ: Կողքին ամրացված է հարցական նշանի ձև ունեցող կանթը, որի վրա ամրացված է փոքրիկ թասանման թիթեղիկ՝ բութ մատի համար: Բաժակակալի վերին մասի մի երեսին փորագրված են ծաղիկներ և տերևներ, մյուսին՝ ընծայագիր՝ «ՅԹ Ղ. Աղայեանից 19-19/V-02»:

Բաժակակալի ոտքի տակ՝ ներսում, դրոշմված է արծաթագործ վարպետի կնիքը՝ «СФ» և հարգը՝ 84 այդ ժամանակաշրջանում կիրառվող կնոջ կիսադեմով: ՍՖ սկզբնատառերով դրոշմակնիքը պատկանում էր Սամուել Զաքարիա Ֆիլանդերին (1809-1868), որը ծնվել է Ֆինլանդիայում, սովորել՝ Ֆրիդրիխսգամում, աշխատել Պետերբուրգում: Վարպետի դրոշմը օգտագործվել է մինչ 1872 թ., քանի որ նրա գործը շարունակել է կինը:
Առարկան հաշվառված է թանգարանի հիմնական ֆոնդում՝ ԹԹԳԳ 170/ՀԲ 104:

Գդալ թեյի, արծաթյա, 25 գրամ, երկարությունը՝ 14,6 սմ, գդալիկը՝ 2,5 x 3,8 սմ: Ունի աստիճանաբար լայնացող քառանիստ պոչ՝ կոնով պսակված: Գդալը ներսի մասում ողորկ է, ոսկեջրած, դրսից զարդարված է փորագրություններով:

Գդալի պոչի ներքևի մասում դրոշմված են արծաթագործի կնիքը «ИП» և հարգը 84՝ կնոջ կիսադեմով: Այդ կնիքը պատկանում էր Ի. Պ. Պրոկոֆևի արհեստանոցին:
Առարկան հաշվառված է թանգարանի հիմնական ֆոնդում՝ ԹԹԳԳ 170/ԱԻԲ 105: 

Բաժակակալ թեյի, արծաթյա՝ 84 հարգի, 90 գրամ քաշով, բերանի տրամագիծը՝ 5 սմ, ոտքի տրամագիծը՝ 3,5 սմ, բարձրությունը՝ 6,2 սմ, բռնակով՝ 6,7 սմ, ոսկեջրած, փորագրված զարդանախշերով: Նատալյա Աղայանի նվերն է Օլգա Թումանյանին:

Վերին մասը ունի գլանի ձև: Ներքևի մասը լայնանում է՝ կազմելով ուռուցիկ գոտի, որը վերածվում է կլոր ոտքի: Հատակի և ոտքի ամբողջ մակերեսի վրա փորագրված են ծաղկաթերթեր՝ ձեւավորելով մեծ վարդակ: Կողքին ամրացված է հարցական նշանի ձև ունեցող կանթը: Վերին մասում փորագրված են ծաղիկներ և տերևներ: Մյուս կողմում փորագրված է ընծայագիր՝ «ՕԹ  Նատ. Աղայեանից՚ 19-19/V-02»:  Հաշվառված է թանգարանի հիմնական ֆոնդում՝ ԹԹԳԳ 170/ԱԻԲ 106:

Ափսե արծաթյա, ոսկեջրած, 100 գրամ, բարձրությունը՝ 1,5 սմ, տրամագիծը՝ 12 սմ: Կենտրոնում փորագրված են վարդակ կազմող ծաղկաթերթիկներ, իսկ եզրերին՝ ծաղիկներ: Հաշվառված է թանգարանի հիմնական ֆոնդում՝ ԹԹԳԳ 170/ԱԻԲ 107:
Բաժակակալի ոտքի ներսում և ափսեի տակ դրոշմված են նույն արծաթագործ վարպետի՝ Սամուել Ֆիլանդերի կնիքը՝ «СФ» և հարգը՝ 84 այդ ժամանակաշրջանում կիրառվող կնոջ կիսադեմով:

Գդալ թեյի, արծաթյա, 15 գրամ, երկարությունը՝ 11 սմ, գդալիկը՝ 2,3 x 3 սմ: Աստիճանաբար լայնացող քառանիստ պոչով՝ պսակված կոնաձև գնդիկով: Գդալի ներսը ողորկ է, ոսկեջրած, դրսից զարդարված է փորագրություններով:

Գդալի պոչի ներքևի մասում դրոշմված են արծաթագործի կնիքը «Г.С.» և հարգը 84՝ կնոջ կիսադեմով: Այդ կնիքը պատկանում էր Գ. Մ. Սբիտնևի արհեստանոցին:
Առարկան հաշվառված է թանգարանի հիմնական ֆոնդում՝  ԹԹԳԳ 170/ԱԻԲ 108: 

Այս տվյալները նկատի ունենալով, կարող ենք եզրակացնել, որ իրերը արտադրվել են Պետերբուրգում և, հավանաբար,  ձեռք են բերվել Թիֆլիսի հնավաճառների խանութներից մեկում:

1952 թ. սեպտեմբերի 25-ին ողջ հավաքածուն Թումանյանի այրին՝ Օլգա Թումանյանը, նվիրել է թանգարանին (ակտ N 5):

Հոդվածի հեղինակ՝ Նալբանդյան Անահիտ